2017: Forbidden Music Regained

Twee jaar nadat de Leo Smit Stichting een boek uitbracht over ‘Vervolgde componisten in Nederland’ wordt er een nieuw, indrukwekkend project gepresenteerd over dit onderwerp. Op 21 juni vindt in de Uilenburger Synagoge in Amsterdam, voorafgegaan door een internationaal symposium en omlijst door toepasselijke muziek, de feestelijke lancering plaats van een Engelstalige website.

 

Met deze uitgebreide database worden de levensverhalen en ruim 1500 composities van de 35 musici uit het boek, onder wie Géza Frid, thans ook internationaal meer toegankelijk gemaakt. Het gaat om Joodse componisten die in de Tweede Wereldoorlog in Nederland niet mochten optreden en wier muziek destijds verboden was.

 

Met geluidsfragmenten, informatie over manuscripten, vindplaatsen en links naar de uitgaven van de bladmuziek. Een digitale aanwinst die licht werpt op een duistere tijd!




2017: Frid als afstudeerproject

Op zoek naar onbekend repertoire belandt de Amerikaanse klarinettiste Karen Luttik in de zomer van 2016 bij het Nederlands Muziek Instituut in Den Haag. Daar stuit zij op het curieuze Concert voor (vier) klarinetten en strijkorkest, opus 82, van Géza Frid. Niet eerder schreef een componist een dergelijk werk, waarbij de solist zelf alle vier de instrumenten bespeelt: de a-, de bes-, de es- en de basklarinet. George Pieterson, aan wie het concert is opgedragen, was destijds (1975) in het Amsterdamse Concertgebouw de virtuoze solist, met het Nederlands Kamerorkest o.l.v. David Zinman. Publiek en pers reageerden enthousiast. Toon Vranken spreekt in NRC Handelsblad van “een unieke compositie die sprankelt van fantasie”.

 

Karens belangstelling is gewekt. Zij bestelt de partituur bij Donemus en keert terug naar de VS. Haar carrière, zo zegt zij zelf, verloopt een beetje achterstevoren. Als jonge vrouw, met alleen een Bachelors titel op zak, speelde ze de eerste klarinet bij een orkest in Singapore. Zij trouwde met een Nederlandse man en verbleef vervolgens twintig jaar in ons land. In 2008 keerde zij terug naar de VS. Omdat zij graag les wilde geven op de universiteit behaalde Karen toen alsnog haar Masters en wil zij nu ook een DMA-titel verkrijgen (Doctorate of Musical Arts). Ter afronding van deze studie besluit zij haar scriptie, een lezing en een recital te wijden aan de herontdekte Frid.

 

De presentatie van haar bevindingen heeft plaats op 26 februari in de Boston University. Karen Luttik blijkt zich na een half jaar grondige studie te hebben ontwikkeld tot een ware Frid-adept. Haar voordracht mondt uit in een onverholen pleidooi voor een Frid-revival

De veeleisende solo’s op de verschillende klarinetten worden tijdens het daarop volgende recital met élan door Karen uitgevoerd, op de piano begeleid door Deborah Nemko.

 

Karens lijvige scriptie -ruim vijftig bladzijden!- bevat niet alleen een gedegen analyse van het klarinetconcert, maar schenkt ook ruim aandacht aan Géza Frid als mens en als musicus. Haar slotconclusie:“Géza Frid was an extraordinary talented musician, composer and writer. His music is deserving of more recognition and should be programmed more regularly. His Concerto for Clarinets offers a particularly attractive and meaningful addition to the clarinet repertoire; contemporary clarinettists need to master all four instruments featured in this work and the preparation of this piece will contribute to a clarinettist’s fluency and capability on each instrument.”




2016: Frid als leermateriaal

Musikhochschule KarlsruheLena Sandoz is evenals Gustav Frielinghaus lid van het Amaryllis-Quartett.Vandaar dat Frid voor haar ’gefundenes Fressen’ is. Zij heeft diens kwartetten niet alleen op cd gezet (2008), maar sindsdien ook wereldwijd ten gehore gebracht. Als docente kamermuziek is zij tevens verbonden aan de Musikhochschule in Karlsruhe. Wanneer zij daar voor haar studenten onder het motto “Musikerfreundschaften” een concertprogramma moet samenstellen, hoeft zij dan ook geen moment na te denken: ”Natürlich habe ich mir Bartók, Kodály und Frid ausgesucht!”

 

Arthur Frid en Lena Sandoz (rechts) met haar 'kwartet in opleiding'
Arthur Frid en Lena Sandoz (rechts) met haar ‘kwartet in opleiding’

En zo wordt op 28 januari tijdens een openbaar concert in het imposante Hogeschoolgebouw Frids derde strijkkwartet Fantasia Tropica ten gehore gebracht. Uitgevoerd door vier musici van net in de twintig, afkomstig uit België, Finland en Korea. Om ook de jongste generatie bekend te maken met het werk en het leven van deze Hongaarse Nederlander, is Arthur Frid uitgenodigd met hen over zijn vader te komen praten. Tijdens het concert vertelt hij het publiek in een podiuminterview over de relatie van Géza Frid met diens befaamde landgenoten: aanvankelijk als hun leerling, later als vriend en collega.

Gezien het enthousiasme van docente, studenten én publiek zal Frid vaker gaan dienen als lesmateriaal!

Concert programma Musikhochschule Karlsruhe deel 1 (28 januari 2016)Concert programma Musikhochschule Karlsruhe deel 2 (28 januari 2016)




2015: Divertimento

Kerstconcert in Hamburg, 17 december 2015

Frids kamermuziek wordt de afgelopen tien jaar meer en meer ten gehore gebracht, in binnen- en buitenland. Zijn orkestwerken staan helaas slechts sporadisch op het concertprogramma. Vandaar de vermelding in deze rubriek van een “Festliches Weihnachts-Konzert” in Hamburg op 17 december 2015. Daar wordt “Divertimento voor strijkorkest”, opus 11, van Géza Frid uitgevoerd.

Het is Gustav Frielinghaus, violist van het befaamde Amaryllis Quartett, die in de functie van zakelijk leider en concertmeester van Hamburger Camerata deze compositie uit 1932 onder het stof vandaan heeft gehaald. Programma Kerstconcert Hamburg, 17 december 2015Enkele dagen voor de concertuitvoering heeft hij Divertimento met zijn Camerata op cd-kwaliteit laten opnemen. Als eerste compositie, zo is zijn stellige voornemen, van een complete cd met orkestwerken die hij van Frid wil gaan uitbrengen. Een lofwaardig streven, dat uiteraard ook door de Géza Frid Stichting van harte wordt ondersteund.

Het populaire Kerstconcert zelf – met bussen wordt het publiek van her en der aangevoerd – vindt plaats in de imposante en vrijwel uitverkochte Laeiszhalle. Op het programma staan werken van Bach en Dvorák. Én van Frid dus… Om de toehoorders enigszins gerust te stellen over deze “Repertoirerarität” wordt in het programmaboekje de dichter Ezra Pound geciteerd. Kerstconcert Laeiszhalle Hamburg, 17 december 2015Deze schijnt Géza Frid ooit een “verdammt guter Komponist” te hebben genoemd. Voorts is Arthur Frid uitgenodigd om de aanwezigen te vertellen wie zijn vader was. Het publiek kan zich kennelijk vinden in diens kwalificatie van “reinrassiger Musiker und Lebenskünstler”. Want ook Frids Divertimento wordt beloond met een ovationeel applaus.




2015: Künstler im Exil

2015-10-10-Affiche-concert-IckingIn Icking (Zuid-Duitsland) wordt in 2015 een aantal concerten georganiseerd met internationale kamermuziek: “Meistersolisten im Isartal”. Het vijfde concert (uit een serie van zes) op 10 oktober heeft als thema “Künstler im Exil”. Arthur Frid -uitgenodigd als ”Zeitzeuge”- vertelt het publiek hoe zijn vader kort na diens studie piano en compositie aan de Liszt Academie in Budapest het Hongaarse, antisemitische regiem dacht te ontvluchten, maar hoe hij toen met zijn jonge gezin in Nederland als stateloze Jood tijdens de Tweede Wereldoorlog van de regen in de drup belandde.

2015-10 De Amarylli en Frid jr. in de kleedkamerDe leden van het Amaryllis Quartett – Gustav Frielinghaus en Lena Sandoz, viool, Lena Eckels, altviool en Yves Sandoz, cello – hebben de afgelopen tien jaar wereldfaam verworven en treden dan ook frequent en letterlijk over de hele wereld op. Géza Frid heeft daarbij een blijvende plaats ingenomen op hun repertoire. Met brille en een onverminderd enthousiasme spelen zij een van diens kwartetten (Fantasia Tropica), waarvan er in 2008 vier door hen op cd zijn gezet; samen met de altvioliste Barbara Buntrock voeren ze tevens twee kwintetten uit van Mozart en Brahms. Concert en lezing worden een dag later in Seefeld (Oostenrijk) herhaald. Na afloop ’s avonds even een moment van rust, even bijpraten in de kleedkamer.

En dan, óp naar de volgende uitvoeringen: twee in Duitsland, twee in Italië en de week daarop concerten in Santiago, Talca en Valparaíso…Chili dus!




2015: Offenburger Streichtrio in Bergen NH

2015-standbeeld-voor-vaderOp 5 juli geeft het Offenburger Streichtrio een eenmalig concert in de Ruïnekerk te Bergen NH, waarbij de Nederlandse componisten Julius Röntgen en Géza Frid centraal staan. Arthur Frid vertelt over zijn vader die zijn laatste levensjaren in Bergen woonde. Reden voor het Noordhollands Dagblad om 4 juli een dubbelportret te wijden aan “Frid en Frid”.Offenburger Streichtrio

 

 

Het beroemde strijktrio uit Zuid-Duitsland treedt al een kleine dertig jaar in zijn huidige samenstelling op: Frank Schilli-viool, Rolf Schilli-altviool en Martin Merker-cello. De drie musici hebben diverse cd’s op hun naam staan en maakten concerttournees langs alle continenten van de wereld.




2015: Componisten in oorlogstijd

Brochure Vervolgde componisten, Stadsarchief Amsterdam 2015Op initiatief van de Leo Smit Stichting vindt er 4 juni een manifestatie plaats in het Stadsarchief Amsterdam, met als thema “Verboden muziek in de Tweede Wereldoorlog”. Er wordt een boek gepresenteerd, getiteld “Vervolgde componisten in Nederland”, er verschijnt een gelijknamige, tiendelige cd-box en er is in het Stadsarchief gedurende enkele maanden een tentoonstelling te bezichtigen over het Amsterdamse muziekleven in oorlogstijd. Tevens wordt daar in een serie van zes (gratis) zomerconcerten werk van vrijwel al deze componisten ten gehore gebracht.

Het boek – uitg. Amsterdam University Press, 313 pag. –beschrijft de levens en werken van 35 Nederlandse musici. Deze zijn geselecteerd, zo lichten de redacteuren Carine Alders en Eleonore Pameier toe, “op grond van het feit dat ze goede muziek schreven, in Nederland actief waren en dat hun muziek in de Tweede Wereldoorlog verboden was”. 2015-Boekomslag-Vervolgde-componisten-in-NederlandGéza Frid die als door een wonder de arrestatie en deportatie van de Joden uit Nederland was ontlopen, is een van hen. Dertien collega’s hebben de oorlog niet overleefd. Vrienden en al dan niet bekende componisten in deze bijzondere bundel zijn onder meer Lex van Delden, Marius Flothuis, Zoltán Székely, Max Vredenburg en Rosy Wertheim.

Frid was al in de jaren twintig van de vorige eeuw het antisemitisme in zijn geboorteland ontvlucht, maar belandde als stateloze Jood met zijn jonge gezin in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog van de regen in de drup. Aanvankelijk wist een neef van zijn vrouw, de latere burgemeester van Amsterdam Gijs van Hall, hem nog enigszins uit de wind te houden door hem ergens een zogenaamd onmisbaar baantje te geven als ‘assistent-accountant’. In het voorjaar van 1941 trad Frid voor het laatst in het openbaar op. Al snel werd toen namelijk het reisverbod van kracht en het verbod om je muziek te vertolken of te laten uitvoeren. Dit laatste gold overigens niet alleen voor Joden, maar ook voor musici die weigerden een Ariërverklaring te tekenen of lid te worden van de Kultuurkamer.

Hongerwinter 1945 - uit Frids dagboek

Vanaf 1942 organiseerde Géza Frid bijna vijftig levensgevaarlijke, want clandestiene huisconcerten, thuis en bij vrienden. In de hongerwinter van 1945 werden dat de zogenaamde ‘Levensmiddelen-concerten’. Voor een appel en een ei, maar dan letterlijk. Het publiek betaalde in natura: een half pakje boter, wat meel, een doosje lucifers. Frid was actief in de ‘illegaliteit’, als vervalser van bonnen en persoonsbewijzen en hij nam deel aan het kunstenaarsverzet (met als contactpersonen zijn Hongaarse vriend Sándor Baracs, plaatsvervangend commandant van de Amsterdamse Binnenlandse Strijdkrachten en collega Bertus van Lier, hoofd van het kunstenaarsverzet).

Een paar weken na de bevrijding geeft Frid thuis in de Van Eeghenstraat een “Dankbaarheids-concert”. Op het programma staat o.a. zijn nog niet eerder uitgevoerde Tweede Strijkkwartet, opus 21, gecomponeerd vlak voor het uitbreken van de oorlog. En als bijzondere versnapering krijgen alle aanwezigen in de pauze een glas limonade aangeboden.

In 1948, ruim twintig jaar na zijn komst naar Nederland, wordt Frid eindelijk genaturaliseerd. Dit symboliseert voor hem de herstart van een heerlijk hectisch kunstenaarsleven, als pianist en als componist.




2014: Hommage aan Géza Frid

2014-03-23_drie-musici
Burkhard Maiss, Wolfgang Kühnl en Bogdan Jianu: pianotrio met passie!

In Bergen NH, het kunstenaarsdorp waar Frid zijn laatste levensjaren doorbracht, vindt ter gelegenheid van zijn 25e sterfdag op 22 maart een herdenkingsconcert plaats: Hommage aan Géza Frid. Was het in 1999 de stemmige Ruïnekerk, waar t.g.v. zijn 10de sterfdag zijn werk ten gehore werd gebracht, ditmaal vormt het prachtig hernieuwde museum Kranenburgh de sfeervolle ambiance voor een Hongaars-Nederlands herdenkingsfeestje.

Naast Frid prijken ook de namen van zijn beroemde Hongaarse leermeesters Béla Bartók en Zoltán Kodály op het programma, alsmede die van twee jeugdvrienden: de cellist Paul Hermann en violist Zoltán Székely. De uiteenlopende werken – van rauw tot romantisch – worden met brille en het nodige vuurwerk uitgevoerd door de leden van het Jacques Thibaud Ensemble: Eleonore Pameijer (fluit), Burkhard Maiss (viool), Hannah Strijbos (altviool), Bogdan Jianu (cello) en Wolfgang Kühnl (piano). Onbetwist hoogtepunt van de avond vormt Frids triomfantelijke naoorlogse pianotrio opus 27 uit 1947. (Op deze site ook te beluisteren in een uitvoering van 2009 door Martin Tchiba, Birthe Blom & Ditta Rohmann: onder Fragmenten uit Frids muziek.)

Voorafgaand aan het concert haalde Arthur Frid herinneringen op uit het hectische leven van een Levenskunstenaar. Kees Wieringa, directeur van Kranenburgh en tevens pianist, die wegens gezondheidsomstandigheden verhinderd was om te komen spreken, schrijft vanaf zijn ziekbed dat de muziek van Géza Frid onverminderd “vitaal, groots en grens overstijgend” klinkt. “Kranenburgh, Bergen, Nederland en Hongarije kunnen trots zijn op deze muzikale verbinding en ik hoop dat er nog velen zullen volgen!”

Maar de mooiste woorden zijn afkomstig van de Bergense dichter Ruud Osborne, vriend van “de zoon van”. Hij schrijft als hommage aan Géza Frid een aangrijpend “poëtisch portret” over de oude musicus in zijn nadagen in Bergen.




2011: Promotieconcert

2011-10-30-Affiche-Frid-concert-BudapestMartin Tchiba (piano) en Ditta Rohmann (cello) werkten in 2009 in Boedapest aan de totstandkoming van Frids kamermuziek-cd ‘Budapest-Amsterdam’. De leden van het inmiddels wereldberoemde Amaryllis Quartett -Gustav Frielinghaus (1e viool), Lena Wirth (2e viool), Lena Eckels (altviool) en Yves Sandoz (cello)- brachten in 2008 in Hamburg Frids kwartet-cd ‘Fantasia Tropica’ uit.

Frid-concert Boedapest 2011 (Martin Tchiba en Arthur Frid)
Martin Tchiba (links) in een podiuminterview met Arthur Frid

 

In oktober 2011 slaan zij de handen ineen en treden zij gezamenlijk op tijdens een promotieconcert in het Holocaust Memorial Center te Boedapest om de aandacht te vestigen op de muziek van ‘de bekende Hongaarse Nederlander’ Géza Frid en op hun twee recent verschenen cd’s. In een podiuminterview spreekt Arthur Frid daar over zijn vader met de Duitse pianist Tchiba die eveneens in Hongarije is opgegroeid.




2010: Erkenning als pianist

Boekomslag Nederlandse Pianisten 2010Niet alleen als componist, ook als pianist heeft Géza Frid intussen de erkenning gekregen die hij verdient. In december 2010 verschijnt er bij uitg. Bekking & Blitz, in samenwerking met het Nederlands Muziek Instituut te Den Haag, een boekje over “Nederlandse Pianisten, Meesters uit de 19de en 20ste eeuw”. Bedoeld als eerherstel voor pianisten die in hun tijd (wereld-)beroemd waren, maar nu in de vergetelheid zijn geraakt.

Schrijfster Margaret Krill citeert in haar voorwoord Franz Liszt die vindt dat iemand die niet kan componeren, nooit een goed pianist zal worden. Frid behoort -naast onder meer Willem Andriessen, Theo Bruins, Cor de Groot, Gerard Hengeveld, Hans Henkemans en Theo Bruins- tot de 26 pianisten die zijn “geselecteerd op hun belangrijkheid als pianist en hun min of meer grote carrière”.